Kültür ve Turizm Bakanlığı Ney Sanatkârı Serkan Kamacı
Dün akşam Edirne’de, Muradiye Mevlevihânesi’ndeydik. Rumeli’nin bu kadim şehrinde, asırlarca ney üflenmiş, kudüm vurulmuş, semâzenlerin o vakur dönüşleriyle zamanın ağır ağır aktığı bir mekânda, Sadettin Heper’in Hisarbuselik Mevlevi Ayin-î Şerif icrâ ettik.
Şimdi önce şu "kısalık" meselesini bir netleştirelim. Bizim mûsıkîimizde Mevlevi âyini dendiğinde akla uzun, geniş, ince ince işlenmiş bir mimari gelir; lakin Heper’in Hisarbûselik âyini, emsallerine nazaran daha kısa tutulmuş bir eserdir. Kısa olması sakın "hafif" veya "eksik" olduğu manasına gelmesin. Aksine; az sözle çok şey söyleyen, insanın içine işleyen, zamanı da mekânı da bir anda eriten yoğun bir derinliği var. Zaten büyük sanatkârın farkı da buradadır; lâfı uzatmadan özü yakalamakta.
İcrayı, Kültür ve Turizm Bakanlığı Güzel Sanatlar Genel Müdürlüğü İstanbul Tarihi Türk Müziği Topluluğu ve Edirne Devlet Türk Müziği ve Rumeli Müzikleri Topluluğunu temsilen bendeniz nây-ı şerifle, Bahri Güngördü ağabeyimizin sanat yönetmenliğinde gerçekleştirdik. Akşam hakikaten muazzamdı. Böyle tarihî bir mekânda, böyle kıymetli bir eseri; bu işe gönül ve emek vermiş gönül büyükleriyle, birbirinden kıymetli sanatkârlarla yan yana durup seslendirmek, bunun şükrünü de ancak yine ayinle, yine o edep ve huşuyla ödemeye çalışmakla mümkün oluyor.
Konserden evvel ise beş yüz senedir olduğu gibi önce namaz kılındı; Nezih Çetin hocamız imam olduktan sonra, arkasında semazenler namazı eda etti ve ancak namazın ardından Mesnevi sohbeti başladı. Bakın, bu sıra çok mühimdir; bizim geleneğimizde usul ve erkân boşuna konmamıştır. Mevlevi ayini dediğiniz şey, kuru kuruya makam geçmek, usul vurmak, güfte okumaktan ibaret değildir. Önce namazla, sonra sohbetle gönül hazırlanır, kulakla kalp aynı hizaya gelir; ney ancak ondan sonra nefes verir, kudüm ancak ondan sonra düşer. Mesnevi’nin o kadim sesiyle açılan bir gecenin ardından ayine başlamak, eseri bambaşka bir zemine oturttu. Nezih ağabeyin gönlüne bereket olsun.
Tekkeler Kapandıktan Sonra Bir Ayin Bestelemek
Heper’in adını andığımızda, işin tarihî tarafını atlamak olmaz. Mevlevi ayinleri asırlar boyunca dergâhların içinde, şeyhlerin, dedelerin ve neyzenlerin gölgesinde pişen, meşk usulüyle nesilden nesile geçen eserlerdir. Peki, tekkelerin kapandığı, Mevlevi ayininin aleni icrasının neredeyse rafa kalktığı, o büyük geleneğin sessizliğe gömüldüğü bir devirde bir bestekârın kalkıp da bu sahaya el atması nedir?
Kolay iş değildir, hiç de basit bir mesele değildir! Sadettin Heper, Cumhuriyet devri Türk musikisinin o büyük, sağlam çınarlarından biriydi. Bir ayin bestelemek, yüzyıllık bir hafızanın, koca bir geleneğin önüne kendi imzanızı koymak demektir. Heper bunu yaparken ne ucuz bir "eskiyi taklit" yoluna saptı ne de geleneği hiçe sayan bir zorlamaya girdi. Eskinin vakarına hürmet eden, ama kendi sesini ve çizgisini de gizlemeyen, son derece oturaklı bir dil kurdu.
Eserin adındaki Hisarbuselik terkibi de kendi içinde bir hikâye taşır. Hisar’ın o ağırbaşlı, biraz da mesafeli duruşuyla Buselik’in sade, içe dönük, yumuşak hüznü bir araya geldiğinde ortaya çıkan iklim, ayinin ve semanın ruhuna fevkalade uygundur. Ayinin her safhasında o kadim iskelet kendini belli eder: Naat-ı Şerif’in ardından gelen ney taksimi, Devr-i Veled ve dört selam... Mevlevi ayininin bir bölümü olan o son taksimin ardından, huşu içinde Neyzen Ender Doğan ağabeyimizin okuduğu Aşr-ı Şerif ise kalplere sürur verdi, huzur verdi; gözyaşlarıyla dinlendi. Her selam, insanın hakikate doğru yürüdüğü o çetin ve ince yolculuğun bir mertebesidir. Heper bu yapıyı bozmamış, gösterişe, süse püse kaçmadan kendini makamın tabii akışına bırakmıştır.
Duvarların Unutmadığı Seda ve Kâğıttaki Yarım Hatıra
Edirne’deki bu mevlevihanede ayin okumak ise işin başka, bambaşka bir cephesi. Edirne, Rumeli coğrafyasında Mevleviliğin en canlı, en köklü merkezlerinden biriydi. O taş duvarlar, o kubbeler asırlarca ney sesine, kudüm darbelerine, semazenlerin o sessiz ama vakur devranına şahitlik etti. İnsan içerideyken duvarların o eski sedaları unutmadığını, bir yerlerde sakladığını hissediyor. Ayin bitip de son yürük semaiye geçildiğinde, bu his iyice belirginleşiyor.
Şunu da kayda geçelim, zira bugünlerde en çok karıştırılan yer burasıdır: Bu eserleri yaşatmanın tek yolu icradır. Kütüphane raflarında, nota kâğıtlarında duran bir Mevlevi ayini, ancak yarım kalmış bir hatıradır; bir nevi "potansiyel"dir. O kâğıttaki notaları canlandıran, ona ruh ve mana veren şey, sesin ve nefesin ta kendisidir.
Dün akşam Muradiye’de o nefes bir kez daha tazelendi. Darısı, bu mirası hakkıyla duyan, koruyan ve yaşatanların başına.